2.1. Jaką rolę odgrywa ocena wpływu w procesie stanowienia prawa?

Ocena wpływu jest procesem, w którym analizuje się możliwe sposoby rozwiązania problemu i konsekwencje każdego z nich, w szczególności wprowadzania regulacji.

Prawidłowo przeprowadzona ocena wpływu stanowi istotny element procesu stanowienia dobrej jakości prawa. Pozwala na dostarczenie konkretnych oraz merytorycznych argumentów dla wprowadzenia danej legislacji. W szczególności ocena wpływu umożliwia rezygnację z wprowadzania zbędnych regulacji, zwiększanie skuteczności stanowionego prawa oraz ograniczanie obciążeń biurokratycznych.

Oceny wpływu nie należy jednak identyfikować tylko i wyłącznie z oceną projektów aktów normatywnych. W rzeczywistości przeprowadzona ocena wpływu może wskazywać, że najlepszym rozwiązaniem danego problemu społeczno-gospodarczego są działania pozalegislacyjne.

Ocena wpływu przeprowadzana jest zawsze – bez niej niemożliwe byłoby przygotowanie propozycji skutecznego rozwiązania problemu. Prawidłowo przeprowadzona ocena wpływu jest efektem pracy całego zespołu legislacyjnego: analityka, prawnika, a także osób kierujących ich pracą i podejmujących kluczowe decyzje polityczne.

Dokumenty będące wynikami oceny wpływu:

  1. test regulacyjny (TR),
  2. ocena skutków regulacji (OSR),
  3. raport z konsultacji,
  4. ocena funkcjonowania ustawy (OSR ex-post).

Dokumenty te mają na celu wykazanie, że analiza czynników istotnych dla rozwiązania problemu została przeprowadzona w sposób kompleksowy. Tym samym większe jest prawdopodobieństwo osiągnięcia zakładanych celów oraz zminimalizowanie ryzyka wystąpienia negatywnych skutków wprowadzanej regulacji.

Ocena wpływu towarzyszy regulacji od momentu pojawienia się i zdefiniowania problemu do wprowadzenia i ewaluacji projektowanej regulacji

 

Na etapie przygotowawczym, ocena wpływu polega przede wszystkim na oszacowaniu przyszłych skutków możliwych opcji rozwiązania problemu, w celu wyboru najkorzystniejszego rozwiązania. Po wejściu w życie regulacji (etap OSR ex-post) ocenie poddawane są rzeczywiste skutki, jakie wprowadziła dana regulacja tak, aby możliwie szybko przeciwdziałać ewentualnym nieprawidłowościom i usprawniać jej dalsze działanie. Po przygotowaniu OSR ex-post mogą zostać wskazane nowe, bądź do tej pory nierozwiązane problemy. Skutkiem tego etapu może być przygotowanie nowelizacji lub nowej regulacji.

Na każdym z etapów wskazane jest zasięganie opinii zainteresowanych podmiotów w celu zdobycia pełnej informacji. Szczególnie istotne jest to na wczesnym etapie opracowywania projektu założeń i testu regulacyjnego do projektu.

W celu zapewnienia wysokiej jakości oceny wpływu weryfikowana jest kompletność i szczegółowość opracowywanych dokumentów zawierających wyniki oceny wpływu na kilku etapach procesu legislacyjnego przez:

  • zespoły do spraw Oceny Skutków Regulacji (opiniują testy regulacyjne, oceny skutków regulacji oraz OSR ex post) – na etapie prac wewnątrz ministerstwa,
  • Zespół do Spraw Programowania Prac Rządu (opiniuje test regulacyjny oraz OSR ex post w przypadku ocen dokonywanych na wniosek Zespołu) – na etapie wpisu projektu założeń projektu ustawy oraz projektu ustawy bez uprzedniego przyjęcia założeń do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów,
  • Departament Programowania i Oceny Skutków Regulacji w KPRM (opiniuje testy regulacyjne i oceny skutków regulacji) – na etapie uzgodnień międzyresortowych lub przed skierowaniem projektu aktu normatywnego do uzgodnień, konsultacji publicznych lub opiniowania, jeśli Rada Ministrów lub jej organ pomocniczy o to wystąpi.

Na każdym etapie dokonywania oceny wpływu, w zależności od posiadanych zasobów, potrzeb lub realizowanych zadań, można wspomagać się wiedzą bądź umiejętnościami partnerów/instytucji zewnętrznych. Wykorzystanie zweryfikowanych opinii specjalistycznych instytutów, świata nauki, partnerów społecznych lub instytucji branżowych może podnieść jakość przygotowywanej oceny wpływu, poprzez zapewnienie dokładniejszych, bardziej obiektywnych i praktycznych informacji dotyczących wpływu regulacji na poszczególne grupy podmiotów.

Należy pamiętać, że w czasie procesu legislacyjnego, z powodu aktualizacji posiadanych informacji oraz ewentualnych decyzji politycznych zarówno cele jak i zakres projektu aktu legislacyjnego mogą ulegać istotnym zmianom. W przypadku ustaw może mieć to miejsce nawet na etapie pozarządowym (parlamentarnym). Zalecana jest w takim przypadku aktualizacja OSR, co pozwoli na poznanie i przekazanie do publicznej wiadomości informacji o rzeczywistych skutkach przyjętych rozwiązań. Aktualizacja OSR pozwoli także w przyszłości na poprawne sporządzenie OSR ex-post.